و زنهار كه نپندارى كه خداى سبحان هنگامى كه اين آيه را به پيامبر گراميش ( ص ) وحى مىنمود ، اين حقيقت روشن را فراموش كرده و يادش رفته بود كه قبلا با جمله « اللَّه خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ » « 1 » و آيه : « الَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَه » « 2 » آن را روشن ساخته و فرموده بود : كه هر چيزى كه به دست ما خلق شده فى نفسه و قطع نظر از مزاحمتى كه ممكن است با چيز ديگر داشته باشد حسن است . زيرا خداى تعالى منزه است از فراموشى و خود او فرموده : « وَما كانَ رَبُّكَ نَسِيًّا » « 3 » . و نيز از قول موسى ( ع ) حكايت كرده كه در برابر فرعون فرموده : « لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى » « 4 » ، بنا بر اين معناى اينكه در آيه مورد بحث فرمود : * ( « ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ . . . » ) * اين است كه آنچه از حسنه و خير به تو مىرسد ( كه البته هر چه به تو برسد حسنه است ) از ناحيه خداى تعالى است و آنچه از سيئه و شرور به تو برسد كه البته نسبت به حال تو سيئه و شر است چون با مقاصد و آمال و خواست تو سازگار نيست و گر نه آن نيز براى خودش حسنه است ، بايد بدانى كه نفس خودت به اختيار سوئش آن سيئه و آن شر را به سوى تو كشانيد ، و با زبان حال آن را از خداى تعالى درخواست كرد ، و خداى تعالى بزرگتر از آن است كه ابتداء شرى و يا ضررى متوجه تو بسازد . آيه مورد بحث همانطور كه قبلا گفتيم هر چند خطاب را متوجه شخص رسول خدا ( ص ) كرده ليكن معناى آن عمومى و شامل همه مردم است و به عبارت ديگر اين آيه مانند دو آيه ديگر يعنى آيه شريفه « ذلِكَ بِأَنَّ اللَّه لَمْ يَكُ مُغَيِّراً . . . » و آيه شريفه « وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ . . . » در صدد بيان مطلبى عمومى است و در عين اينكه متكفل خطاب فردى است ، خطاب در آن خطابى اجتماعى نيز هست : براى اينكه مجتمع انسانى براى خود كينونتى انسانى و اراده اى اختيارى دارد غير آن كينونت و اختيارى كه فرد دارد . پس مجتمع ، كينونت و وجودى دارد ، كه گذشتگان و آيندگان از افراد در آن مستهلك هستند و به همين جهت نسل موجود از آن مؤاخذه مىشود به سيئات گذشتگان و مردگان مؤاخذه مىشوند به سيئات زندگان ، و افرادى كه اقدامى به گناه نكرده‌اند مؤاخذه مىشوند به گناهان افرادى كه مرتكب گناه شده‌اند و . . .

--> ( 1 ) « سوره زمر ، آيه 62 » . ( 2 ) « سوره سجده ، آيه 7 » . ( 3 ) پروردگار تو فراموشكار نيست . « سوره مريم ، آيه 64 » . ( 4 ) پروردگار من نه دچار اشتباه مىشود و نه فراموش مىكند . « سوره طه ، آيه 52 » .